วรรณคดีสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น คือวรรณคดีในช่วงสมัยรัชกาลพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชจนถึงรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว วรรณคดีในสมัยนี้ที่ได้รับอิทธิพลจากวรรณคดีต่างประเทศจำแนกได้เป็น 4 กลุ่ม คือ วรรณคดีพุทธศาสนา วรรณคดีคำสอนหรือตำรา วรรณคดีนิทาน และวรรณคดีพงศาวดารต่างชาติ ส่วนใหญ่เป็นวรรณคดีที่สืบทอดมาจากสมัยอยุธยา บางส่วนเป็นวรรณคดีที่ได้รับอิทธิพลเพิ่มขึ้นในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น คือวัฒนธรรมจีนและมอญ บทความนี้ยกตัวอย่างวรรณคดีบางเรื่องที่มีความสำคัญและส่งอิทธิพลต่อเนื่องมาจนถึงยุคปัจจุบัน
วรรณคดีไทยสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้นสืบทอดสายธารวรรณคดีมาจากสมัยอยุธยา ดังนั้น อิทธิพลวรรณคดีต่างประเทศจึงเข้ามาตั้งแต่สมัยอยุธยาแล้ว เมื่อเริ่มสมัยราชวงศ์จักรี มีการฟื้นฟูศิลปวัฒนธรรมที่ถูกทำลาย สูญหาย หรือชำรุดเนื่องจากภาวะสงครามที่ยาวนานตั้งแต่ปลายกรุงศรีอยุธยาต่อเนื่องมาถึงสมัยกรุงธนบุรี วรรณคดีจำนวนมากถูกรังสรรค์ขึ้นใหม่จากต้นฉบับของเดิมที่ยังเหลืออยู่ และสร้างสรรค์ใหม่ จากความรู้และความเชี่ยวชาญทางวรรณศิลป์ของกวีสมัยรัตนโกสินทร์ นอกจากนี้ ยังมีการรับวรรณคดีจากต่างประเทศจากแหล่งอื่น ๆ เข้ามาอีกด้วย อาจจำแนกกลุ่มวรรณคดีสมัยรัตนโกสินทร์ที่รับอิทธิพลมาจากวรรณคดีต่างประเทศได้เป็น 4 กลุ่มใหญ่
วรรณคดีพุทธศาสนา
วรรณคดีหมวดนี้มีความสำคัญเพราะเป็นหลักยึดในด้านความศรัทธาเชื่อถือของประชาชน ดังนั้นพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชจึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯให้ชำระพระไตรปิฎก ใน พ.ศ. 2331 เพื่อบูรณะพระคัมภีร์สำคัญทางพระพุทธศาสนาให้เป็นหลักของบ้านเมือง นอกจากนี้ในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้นยังมีการสร้างวรรณคดีศาสนาอีกจำนวนมาก โดยได้อิทธิพลจากคัมภีร์ในพุทธศาสนา ทั้งพุทธประวัติ ชาดก และแนวคิด เช่น
- ไตรภูมิโลกวินิจฉัย ของ พระยาธรรมปรีชา (แก้ว)
- ร่ายยาวมหาเวสสันดรชาดกกัณฑ์กุมารและกัณฑ์มัทรี ของ เจ้าพระยาพระคลัง (หน)
- ร่ายยาวมหาเวสสันดรชาดก 11 กัณฑ์ พระนิพนธ์ สมเด็จฯ กรมพระปรมานุชิตชิโนรส
- พระปฐมโพธิกถา พระนิพนธ์ สมเด็จฯ กรมพระปรมานุชิตชิโนรส
- กฤษณาสอนน้องคำฉันท์ พระนิพนธ์ สมเด็จฯ กรมพระปรมานุชิตชิโนรส
- โคลงโลกนิติ พระนิพนธ์ สมเด็จกรมพระยาเดชาดิศร
- ฉันท์มาตราพฤติ และวรรณพฤติ พระนิพนธ์ สมเด็จฯ กรมพระปรมานุชิตชิโนรส
- บทละครเรื่องรามเกียรติ์ พระราชนิพนธ์พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช
- บทละครเรื่องรามเกียรติ์ พระราชนิพนธ์พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย
- บทละครเรื่องอิเหนา พระราชนิพนธ์พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช
- บทละครเรื่องอิเหนา พระราชนิพนธ์พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย
- บทละครเรื่องดาหลัง พระราชนิพนธ์พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช
- บทละครเรื่องดาหลัง พระราชนิพนธ์พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย
- บทละครเรื่องอุณรุท พระราชนิพนธ์พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช
- ลิลิตเพชรมงกุฎ ของ เจ้าพระยาพระคลัง (หน)
- กากีกลอนสุภาพ ของ เจ้าพระยาพระคลัง (หน)
- สรรพสิทธิคำฉันท์ พระนิพนธ์ สมเด็จฯ กรมพระปรมานุชิตชิโนรส
- สมุทรโฆษคำฉันท์ พระนิพนธ์ สมเด็จฯ กรมพระปรมานุชิตชิโนรส
- พระอภัยมณี ของ สุนทรภู่
- นิทานอิหร่านราชธรรม บันทึกใหม่จากฉบับสมัยอยุธยา ของ ขุนกัลยาบดี
- สามก๊ก ของ เจ้าพระยาพระคลัง (หน)
- ไซฮั่น ของ กรมพระราชวังหลัง
- ราชาธิราช ของ เจ้าพระยาพระคลัง (หน)
ซึ่งผลิดอกออกผลแต่ต้นมา รวมเรียกว่า "วรรณคดีไทย"
ไม่ทราบว่าผู้อ่านรู้สึกว่าคำกล่าวนี้ตรงกับความเป็นจริงมากน้อยเพียงใด สมัยเมื่อเป็นนักเรียน "วรรณคดีไทย" เป็นตัวช่วยชั้นดีที่ทำให้ได้คะแนนสอบสูง เพราะอ่านวรรณคดีแล้วสนุกสนาน มีเนื้อเรื่องน่าติดตาม แถมอ่านแล้วยังได้ข้อคิดนำเอามาใช้ได้อีกมากมาย แต่ปัจจุบันเด็กไทยรู้จักวรรณคดีไทยน้อยลง อ่านแล้วถอดคำประพันธ์ก็ไม่ได้ นานๆ ที ถึงจะได้อ่าน บทเรียนที่ให้เด็กๆ รู้จักวรรณคดีมีน้อยเกินไป เว็บไซต์นี้น่าจะช่วยได้บ้าง เราจะรวบรวมผลงานอันทรงคุณค่าของนักเรียนสวนกุหลาบวิทยาลัย ที่อุตสาหะ พากเพียร ค้นคว้าสร้างสรรค์ชิ้นงานอย่างมีคุณภาพ ผลงานได้รับการตรวจแก้ไขจากครูหลายขั้นตอน ผลงานบางชิ้นเคยจัดทำเผยแพร่ในปีการศึกษา 2553 มาแล้วครั้งหนึ่ง ในปีการศึกษา 2555 น้ี้ได้มีการปรับปรุงสื่อและการจัดลำดับการนำเสนอใหม่ เพื่อให้สอดคล้องกับหน่วยการเรียนรู้ ในรายวิชา ภาษาไทย 4 ท 22102 หน่วยการเรียนรู้ที่ 1 "ภูมิใจวรรณคดีไทย" มากขึ้น จะมีสื่อประกอบการนำเสนอเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ ขึ้นอยู่กับผลงานของนักเรียนคนไหนที่ผ่านการประเมินในระดับดี ครูก็จะนำลงเว็บไซต์เพื่อเผยแพร่ผลงานให้ หวังว่านักเรียนคงได้ใช้ประโยชน์เป็นพื้นฐานในการศึกษาค้นคว้าต่อยอดจากความรู้ที่มีอยู่เดิมให้กว้างขวางยิ่งขึ้น และ หากใครได้เข้าเยี่ยมชมบ้านหลังนี้แล้ว เราเชื่อว่าทุกคนจะรัก เห็นคุณค่าและภาคภูมิใจใน "วรรณคดีไทย" อันเป็นสมบัติของชาติที่ควรหวงแหนชิ้นนี้ เหมือนที่เรารัก "ล้วนไทยแท้ ไทยแน่ ไทยเรามี สิ่งเหล่านี้คือ "วัฒนธรรม" นักเรียนที่จะนำเสนอโครงงานสามารถติดต่อสอบถามได้โดยผ่าน E-Mail หรือ Facebook นี้ puss.sk@gmail.com
